مرز میان مزاح و شوخی
بذله گویی و مزاح یکی از موارد حسن رفتار است ولی باید توجه داشت که از جمله آفات زبان که مانند دیگر آفات آن آثار سوء و عواقب خطرناکی را به دنبال دارد مزاح و شوخی است.
از مجموعه آثار رسیده از ائمه معصومین علیهم السلام به این نتیجه برخورد می کنیم که ؛ مزاح و شوخی تا حدی مطلوب است ، زیرا پیشوایان دینی ما به طور مطلق از مزاح نهی نکردهاند بلکه شوخ طبعی را به طور نسبی و در شرایط خاص ستوده اند و حتی خود آن بزرگواران گاهی مزاح کردهاند.
شوخی منفی، گفتاری غیراخلاقی است که در آن حرفهای زشت یا دروغی نهفته باشد و موجب اهانت و تحقیر کسی شود و یا به مسخرگی بینجامد، این نوع شوخی نه تنها موجب شادمانی کسی نمیشود بلکه روابط میان افراد را تیره و خود فرد را خوار و زبون جلوه میدهد.
آفت دیگری از زبان
بذله گویی و مزاح یکی از موارد حسن رفتار است ولی باید توجه داشت که از جمله آفات زبان که مانند دیگر آفات آن آثار سوء و عواقب خطرناکی را به دنبال دارد مزاح و شوخی است. به همین جهت، در آداب دینی برای مزاح و شوخ طبعی حدّ و مرزی مشخص شده است که اگر از آن حد تجاوز کنند آثار نا مطلوبی به بار خواهد آورد.
بنابر این، انسان باید مالک زبان خود باشد و هنگام مزاح و شوخی بعد مثبت و منفی آن را در نظر بگیرد و حتی الامکان از بذله گویی بپرهیزد، که هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد. زیرا اگر کسی زندگی خود را با شوخی و بذله گویی سپری کند و در مزاح کردن به حدّ افراط کشیده شود به تدریج در اثر عادت به مزاح در برخورد با مسائل جدّی نیز جدّی نخواهد بود و کسی که در زندگی و در برابر وظایف خود احساس مسئولیت نکند نمیتواند به حال خود و اجتماع مفید باشد.
در قرآن کریم مصادیق گوناگونی برای غم و شادی (حزن و فرح) ذکر شده است و همچنین عواملی که شادیآور و یا ملالانگیز هستند نیز بیان شده است.
بذله گویی و مزاح، یکی از موارد حسن سلوک است ولی باید توجه داشت که از جمله آفات زبان که مانند دیگر آفات آن آثار سو و خطرناکی را به دنبال دارد، مزاح و شوخی است.
به همین جهت در آداب دینی مزاح و شوخ طبعی حد و مرزی مشخص شده دارد که اگر از آن حد تجاوز کنند، آثار نامطلوبی به بار خواهد آورد.
بنابراین انسان باید زبانش را در اختیار خود بگیرد و مالک آن باشد و هنگام شوخی و مزاح، بعد مثبت و منفی آن را در نظر بگیرد.
رسول خدا _ صلّی اللّه علیه و آله _ به امیر مؤمنان _ علیه السلام _ فرمود: «یا علی لا تمزح فیذهب بهاؤک؛ ای علی از مزاح بپرهیز که شخصیت تو را از بین میبرد»
واقع بینی را رها نکنید!
کسی که روح شوخی و مزاح بر او غلبه کند حسّ واقع بینی را از دست میدهد و آن گونه که باید حقایق را درک نمیکند و دیگران نیز مطالب او را جدّی تلقّی نمیکنند.
آنچه از مجموعه روایات ائمه معصومین _ علیهم السلام _ استفاده میشود این است که مزاح و شوخی تا حدّی مطلوب است، زیرا پیشوایان دینی ما به طور مطلق از مزاح نهی نکردهاند بلکه شوخ طبعی را به طور نسبی و در شرایط خاص ستودهاند و حتّی خود آن بزرگواران گاهی مزاح میکردند،
در حقیقت شوخی مثبت از صفات مؤمن است و هدفش نشاندن لبخند بر لبها و کاشتن شادی در دلهاست که اغلب نکتههایی هم در آن وجود دارد . جنبه مثبت و خوب شوخی، شاد کردن دل دیگران است که ائمه نیز به آن اشاره کردهاند .
چنانکه رسول خدا _ صلّی اللّه علیه و آله _ فرمود: «إنّی لأمزح و لا أقول إلا حقّا؛۱ من مزاح میکنم ولی سخنی جز حق نمیگویم.»
امام باقر _ علیه السلام _ فرمود: «إنّ اللّه عزّ و جلّ یحبّ المداعب فی الجماعه بلا رفث؛۲ خداوند انسان شوخ طبع را دوست دارد به شرط آنکه از گناه و ناسزاگویی بپرهیزد.»
امام صادق _ علیه السلام _ به شخصی فرمود: «آیا با یکدیگر مزاح میکنید؟ آن مرد گفت: کم مزاح میکنیم. (امام _ علیه السلام _) فرمود: این طور نباشید زیرا شوخی نشانه خوش خلقی است و به وسیله شوخی برادر دینی خود را خوشحال میکنی. سپس فرمود: رسول خدا _ صلّی اللّه علیه و آله _ برای اینکه کسی را خوشحال کند با او مزاح میکرد.»۳
و حضرت علی _ علیه السلام _ فرمود: «کان رسول اللّه _ صلّی اللّه علیه و آله _ : لیسرّ الرّجل من أصحابه اذا راه مغموما بالمداعبه؛۴ رسول خدا _ صلّی اللّه علیه و آله _ هرگاه یکی از اصحاب خود را اندوهگین میدید او را با شوخی و مزاح خوشحال میکرد.»
و در حدیث دیگر از امام صادق _ علیه السلام _ آمده است:
کان رسول اللّه _ صلّی اللّه علیه و آله _: «یداعب و لا یقول إلا حقّا؛۵ پیامبر خدا _ صلّی اللّه علیه و آله _ مزاح میکرد ولی جز حق سخنی نمیگفت.»
اینها احادیثی بود که تا حدّی نسبت به مزاح و شوخی نظر مثبت داشت.
جنبههای منفی مزاح
از روایاتی که گذشت تا حدّی جنبه مثبت مزاح روشن شد، حال به احادیثی میپردازیم که جنبه منفی مزاح را بیان میکند.
مزاح شخصیت انسان را از بین میبرد:
رسول خدا _ صلّی اللّه علیه و آله _ به امیر مؤمنان _ علیه السلام _ فرمود: «یا علی لا تمزح فیذهب بهاؤک؛۶ ای علی از مزاح بپرهیز که شخصیت تو را از بین میبرد.»
حمران بن اعین میگوید: خدمت امام صادق _ علیه السلام _ شرفیاب شدم و از حضرت تقاضا کردم مرا توصیه و سفارش کند. آن بزرگوار پس از سفارش به تقوا فرمود: «و ایّاک و المزاح فانّه یذهب هیبه الرّجل و ماء وجهه…؛۷ از شوخی بپرهیز ؛ زیرا بزرگی و عظمت شخص را از بین میبرد و موجب ریختن آبروی او میگردد.»
در حدیث دیگری نیز از آن امام میخوانیم که به شخصی فرمود:
«أوصیک بتقوی اللّه و إیّاک و المزاح فإنّه یذهب بالبهاء؛۸ تو را به تقوا سفارش میکنم و توصیه میکنم که از مزاح بپرهیز زیرا ابّهت و سنگینی تو را از بین میبرد.»
پیامبر اکرم _ صلّی اللّه علیه و آله _ فرمود: «کثره المزاح تذهب بماء الوجه؛۹ مزاح بیش از حد آبروی شخص را میبرد.»
و امام صادق _ علیه السلام _ در حدیثی فرمود: «إیّاکم و المزاح فإنّه یذهب بماء الوجه؛۱۰ از شوخی بپرهیزید چرا که آبروی انسان را میبرد.»
امام صادق _ علیه السلام _ به شخصی فرمود: «آیا با یکدیگر مزاح میکنید؟ آن مرد گفت: کم مزاح میکنیم. (امام علیه السلام) فرمود: این طور نباشید زیرا شوخی نشانه خوش خلقی است و به وسیله شوخی برادر دینی خود را خوشحال میکنی. سپس فرمود: رسول خدا _ صلّی اللّه علیه و آله _ برای اینکه کسی را خوشحال کند با او مزاح میکرد»
مزاح و جری شدن مردم
اثر سوء دیگر مزاح این است که مردم به انسان جری شده و برای او ارزش و احترامی قائل نمیشوند. از این رو امام صادق _ علیه السلام _ فرمود: «لا تمازح فیجترأ علیک؛۱۱ شوخی مکن که روی مردم به تو باز میشود.»
مزاح های نابجا را جدی بگیرید!
البته روایات یاد شده در نکوهش مزاح، منظور مزاح و شوخی است که نابجا باشد و به تمسخر دیگران منجر شود و آبرو و حیثیت دیگران ریخته شود و … و گرنه مزاح و شوخی معقول اشکالی ندارد.
گفتهاند که: «هر چیزی تخمی دارد، و تخم عداوت و دشمنی شوخی است.»
از مفاسد دیگر شوخی آن است که دهان را به هرزه خندی میگشاید و آدمی را به خنده میآورد، و قهقهه می زند و خنده زیاد بدون دلیل ، دل را تاریک و آبرو و وقار را تمام میکند.
به این جهت خدای ـ تعالی ـ نهی از آن فرموده که: «فَلیَضحکوا قلیلاً وَ لیَبکوا کَثیراً ؛ بسیار کم بخندید و بسیار گریه کنید.»۱۲
و حضرت رسول ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود که: «هرگاه بدانید آنچه من میدانم، هر آینه کم خواهید خندید.»۱۳
و شکی نیست که خندهی بسیار، علامت غفلت از آخرت و مرگ است.
لبخند را با قهقهه، تعویض ننمایید!
خنده مذموم، قهقهه است که با صدا باشد، اما تبسم که کسی صدایی از او نشنود مذموم نیست بلکه ممدوح است ؛ به طوری که تبسّم نمودن پیغمبر ـ صلی الله علیه و آله ـ معروف و مشهور است.
نتیجه گیری:
شوخی و مزاح مذموم در وقتی است که کسی افراط در آن کند، یا مشتمل بر دروغ و غیبت باشد، یا باعث آزردگی و خجالت دیگری شود. اما مزاح اندک، که از حق تجاوز نشود و مشتمل بر سخن باطل یا ایذاء و اهانتی نباشد و باعث شکفتگی خاطری گردد مذموم نیست و مکرّر از حضرت رسول ـ صلی الله علیه و آله ـ صادر شده، و از اصحاب در خدمت آن جناب صدور یافته چنانچه بعضی از آن در کتب اصحاب مسطور و مذکور است.۱۴
فرآوری : زهرا اجلال
بخش دین تبیان
پی نوشت ها :
[۱] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج۱۶، ص۱۱۶٫
[۲] . الکافی، همان.
[۳] . همان.
[۴] . محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۸ ص۴۰۷٫
[۵] . همان، ص۴۰۸٫
[۶] . شیخ حر عاملی، رسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۱۳٫
[۷] . وسائل الشیعه، همان.
[۸] . همان.
[۹] . الکافی، همان، ص۶۶۵٫
[۱۰] . همان، ص۶۶۴٫
[۱۱] . الکافی، همان، ص۶۶۵٫
[۱۲] . توبه ، آیهی ۸۲٫
[۱۳] . احیاء العلوم، ج۳، ص۱۱۱، محجه البیضاء، ج۵، ص۲۳۲٫
[۱۴] . بحارالانوار، ج۱۶، ص۲۹۸،ح۲٫
منابع :
آیت الله مهدوی کنی- نقطه های آغاز در اخلاق عملی، ص۵۶۳
سایت راسخون